Химия саласындағы 2026 жылғы Нобель сыйлығы органикалық синтезде молекулалардың айнадағы бейнесіндей екі формасының бірін басым мөлшерде алуға мүмкіндік берген жаңалықтары үшін Анри Б. Каган мен Кэнсо Соаиға берілді, деп хабарлайды Oimaqnews.kz  turkystan.kz.сайтына сілтеме жасап.

Швеция Корольдік ғылым академиясы биылғы химия саласындағы Нобель сыйлығын Франциядағы Париж-Сакле университетінің ғалымы Анри Б. Каганға және Жапониядағы Токио ғылым университетінің профессоры Кэнсо Соаиға табыстады.

Ғалымдар «асимметриялық органикалық синтездегі сызықтық емес әсерлер мен автокатализді ашқаны үшін» марапатталды.

Бұл жаңалықтың мәнін түсіну үшін молекулалардың кеңістіктік құрылымына назар аудару керек. Кейбір молекулалардың бір-біріне айнадағы бейнесіндей екі нұсқасы болады. Химиялық тұрғыдан олардың құрамы бірдей болғанымен, атомдардың кеңістікте орналасуы әртүрлі.

Мұндай молекулалар хиралды молекулалар деп аталады. Олардың екі формасы кей жағдайда тірі ағзада мүлде өзгеше әсер етуі мүмкін. Сондықтан химиктер реакция барысында қажетті форманың мүмкіндігінше көп түзілуіне қол жеткізуге тырысады.

Каган мен Соаидың жұмыстары химиялық реакциялардың осындай екі «айнадағы» нұсқаның бірін неге басым түрде түзетінін түсінуге және бұл процесті басқаруға жол ашты.

Ғалымдар әсіресе асимметриялық синтез бен автокатализ құбылыстарын зерттеді. Автокатализ кезінде реакция барысында түзілген өнімнің өзі сол реакцияның әрі қарай жүруіне ықпал етеді. Бұл процестің күшеюі нәтижесінде бастапқыда өте аз айырмашылық біртіндеп айқын басымдыққа айналуы мүмкін.

Мұндай зерттеулер органикалық химия үшін маңызды. Асимметриялық синтез арқылы химиктер қажетті кеңістіктік құрылымы бар молекулаларды тиімдірек алуға мүмкіндік алады. Бұл, өз кезегінде, дәрі-дәрмек және басқа да химиялық қосылыстар жасауға қатысты зерттеулер үшін маңызға ие.

Нобель сыйлығының жалпы көлемі 12 млн швед кронын құрайды. Каган мен Соаи бұл соманы тең бөліске алады, яғни әрқайсысына шамамен 6 млн швед кроны тиеді.

Осылайша, биылғы химия Нобелі молекулалардың «айнадағы» екі нұсқасының бірін басым түрде алуға мүмкіндік беретін химиялық процестердің табиғатын түсіндіруге қосқан үлеске берілді.